Η καταιγίδα της 29ης Αυγούστου άφησε πίσω της όχι μόνο τραγικές απώλειες, αλλά και ένα δύσκολο ερώτημα για τη Λευκωσία: τι θα συμβεί όταν τα επόμενα έντονα φαινόμενα χτυπήσουν ξανά την πόλη;
Η πρωτεύουσα δέχθηκε τη μεγαλύτερη ποσότητα νερού και τα προβλήματα της αντιπλημμυρικής προστασίας ήρθαν ξανά στην επιφάνεια. Οι αρμόδιοι πλέον τρέχουν να αποκαταστήσουν βλάβες, να καθαρίσουν δίκτυα και να σχεδιάσουν έργα, γνωρίζοντας όμως ότι υποδομές δεκαετιών δεν μπορούν να αλλάξουν μέσα σε λίγους μήνες.
Το φθινόπωρο, σύμφωνα με τα διαθέσιμα προγνωστικά στοιχεία, ενδέχεται να ξεκινήσει πιο νωρίς και πιο ενεργά η βροχερή περίοδος. Αυτό δεν σημαίνει αυτομάτως έναν συνολικά υγρό χειμώνα ούτε περισσότερες πλημμύρες. Η πιθανότητα, ωστόσο, για πιο έντονες βροχοφόρες περιόδους και ισχυρότερα επεισόδια υπάρχει.
Ο Φίλιππος Τύμβιος εξηγεί ότι οι εποχικές προγνώσεις δείχνουν πιο υγρό σήμα για το διάστημα Σεπτεμβρίου-Νοεμβρίου, με το ισχυρότερο να εντοπίζεται τον Οκτώβριο και ασθενέστερη θετική τάση τον Νοέμβριο. Για τον Δεκέμβριο και τον Ιανουάριο δεν προκύπτει σαφές θετικό σήμα, ενώ ο Φεβρουάριος παρουσιάζει μόνο μικρή θετική απόκλιση.
Κι εδώ βρίσκεται η κρίσιμη λεπτομέρεια: ένα ακραίο φαινόμενο δεν προκαλείται από έναν και μόνο παράγοντα. Στις 29 Αυγούστου συνδυάστηκαν η πολύ θερμή θάλασσα, η αυξημένη ατμοσφαιρική αστάθεια, μια διαταραχή στην ανώτερη ατμόσφαιρα και ένα ασθενές βαρομετρικό χαμηλό νότια της Κύπρου. Το αποτέλεσμα ήταν έντονη σύγκλιση και οργανωμένες, μακρόβιες καταιγίδες.
Η ένταση του El Niño δεν αρκεί από μόνη της για να εξηγήσει τις βροχές στην Κύπρο. Η σχέση είναι έμμεση και σύνθετη, μέσω της γενικής κυκλοφορίας της ατμόσφαιρας. Για την Ανατολική Μεσόγειο ενδιαφέρει περισσότερο ο πιθανός συνδυασμός ισχυρού El Niño με το Δίπολο του Ινδικού Ωκεανού, γνωστό ως IOD. Σύμφωνα με τη βιβλιογραφία, αυτός ο συνδυασμός μπορεί να ευνοήσει το φθινόπωρο μεγαλύτερη μεταφορά υγρασίας και συχνότερη δημιουργία χαμηλών στην περιοχή.
Όμως οι ειδικοί προειδοποιούν: από ένα μόνο επεισόδιο δεν μπορεί να εξαχθεί το συμπέρασμα ότι τέτοια φαινόμενα έγιναν ο κανόνας. Το περιβάλλον, πάντως, μεταβάλλεται. Σε θερμότερο κλίμα η ατμόσφαιρα διαθέτει περισσότερη ενέργεια, ενώ η θερμότερη θάλασσα μπορεί να τροφοδοτεί τα χαμηλότερα στρώματα με περισσότερους υδρατμούς και θερμότητα. Όταν εμφανιστούν οι κατάλληλες δυναμικές συνθήκες, αυξάνεται η δυνατότητα για πολύ μεγάλες ποσότητες βροχής σε σύντομο χρονικό διάστημα.
Η ευθύνη πέρασε στον ΕΟΑ Λευκωσίας από την 1η Ιουλίου 2024. Από τότε ο Οργανισμός έχει την ευθύνη λειτουργίας και συντήρησης των συστημάτων αποχέτευσης όμβριων υδάτων στις δημαρχούμενες περιοχές, αρμοδιότητα που πριν από τη μεταρρύθμιση ανήκε σε 10 διαφορετικές αρχές.
Η εικόνα που παρέλαβε δεν ήταν ενιαία. Ο ΕΟΑ κλήθηκε να διαχειριστεί δέκα ασύνδετα μεταξύ τους δίκτυα, με μεγάλες διαφορές στην προσέγγιση, στις επενδύσεις, στη διαχείριση και στη συστηματική συντήρηση. Κάποια δεν ήταν πλήρως καταγεγραμμένα. Σε άλλα δεν υπήρχαν αγωγοί σε ορισμένα τμήματα, ενώ αλλού οι υποδομές ήταν πεπαλαιωμένες, ελλιπείς ή παρουσίαζαν σοβαρές κακοτεχνίες.
Σε αρκετά σημεία, μάλιστα, τα δίκτυα δεν ανταποκρίνονται πλέον στους όγκους νερού που μεταφέρονται, καθώς η πόλη έχει επεκταθεί. Αυτό είναι το βαθύτερο πρόβλημα: οι ανάγκες μεγάλωσαν, αλλά οι υποδομές δεν ακολούθησαν παντού τον ίδιο ρυθμό.
Το τμήμα συντήρησης έχει ήδη προχωρήσει σε καθαρισμό και αποκατάσταση της λειτουργικότητας σημαντικού αριθμού υποδομών. Παράλληλα εφαρμόζεται πρόγραμμα προληπτικής συντήρησης και καθαριότητας καθ’ όλη τη διάρκεια του έτους. Σύμφωνα με τον ΕΟΑ, χωρίς αυτές τις προγραμματισμένες εργασίες η κατάσταση του δικτύου θα ήταν πολύ χειρότερη.
Σε συνεργασία με τους Δήμους, οι οποίοι έχουν την ευθύνη καθαρισμού πεζοδρομίων, δρόμων και σχαρών, επιχειρείται επίσης καλύτερη ετοιμότητα για τα έντονα καιρικά φαινόμενα. Οι παρεμβάσεις περιλαμβάνουν συντονισμό συνεργείων και προσωπικού, διάθεση οχημάτων και μηχανημάτων, καθώς και χρήση εξοπλισμού άντλησης υδάτων.
Η συντήρηση, όμως, δεν αρκεί. Ο Οργανισμός έχει θέσει ως προτεραιότητα την αντιμετώπιση των επειγόντων προβλημάτων και την εκπόνηση ενιαίου σχεδιασμού. Για τον σκοπό αυτό εξασφάλισε υπηρεσίες από το Μέσο Τεχνικής Υποστήριξης της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το TSI, ώστε ειδικοί εμπειρογνώμονες να μελετήσουν και να διαμορφώσουν πολιτική για τη διαχείριση των όμβριων υδάτων.
Τα πιο ευάλωτα σημεία είναι γνωστά εδώ και χρόνια. Στη Λευκωσία εντοπίζονται στην Έγκωμη, στον Αρχάγγελο και κατά μήκος του Πεδιαίου ποταμού. Υπάρχουν και άλλες περιοχές με μικρότερης κλίμακας προβλήματα, τα οποία όμως επηρεάζουν την καθημερινότητα των πολιτών.
Ο ΕΟΑ αναγνωρίζει ότι πρόκειται για προβλήματα που συσσωρεύτηκαν σε βάθος δεκαετιών και δεν μπορούν να λυθούν σε λίγους μήνες. Στους χάρτες επικινδυνότητας πλημμύρας του Τμήματος Αναπτύξεως Υδάτων αποτυπώνονται σε μεγάλο βαθμό τα σημεία όπου καταγράφονται επαναλαμβανόμενα φαινόμενα.
Στην Έγκωμη, οι εικόνες είναι ιδιαίτερα ανησυχητικές. Πλημμυρικά φαινόμενα παρατηρούνται επανειλημμένα κατά μήκος της λεωφόρου 28ης Οκτωβρίου και σε διάφορα σημεία της ευρύτερης οικιστικής περιοχής. Μετά το περιστατικό της 29ης Αυγούστου πραγματοποιήθηκε επιτόπια διερεύνηση και εντοπίστηκαν αγωγοί ανεπαρκών διαστάσεων, σημεία χωρίς δίκτυο και συνδέσεις που δεν είναι οι ενδεδειγμένες.
Η έρευνα θα εξετάσει τη διαστασιολόγηση των αγωγών, τις πιθανές επιπτώσεις από τον εγκιβωτισμό του ποταμού Κλήμου, τις ελλείψεις στο δίκτυο της περιοχής και των παρακείμενων δρόμων, αλλά και τον ρόλο της απουσίας λιμνών κατακράτησης στον χώρο της Διεθνούς Έκθεσης και του παλαιού αεροδρομίου Λευκωσίας.
Μέχρι να ολοκληρωθούν οι αναλυτικές μελέτες, ο ΕΟΑ προτίθεται να υλοποιήσει άμεσα μικρά έργα εκτόνωσης των όμβριων υδάτων σε τέσσερα σημεία. Πρόκειται για ενδιάμεση λύση, με στόχο να περιοριστούν, όσο είναι δυνατό, τα πλημμυρικά προβλήματα.
Παράλληλα, μέσα στον επόμενο μήνα αρχίζουν οι εργασίες επιδιόρθωσης, συντήρησης και ενίσχυσης του ορθογωνικού οχετού κάτω από τη λεωφόρο Διγενή Ακρίτα, στο τμήμα Βασιλοπόταμου-Κοτσίρκα, μεταξύ των λεωφόρων Καλλιπόλεως και Λάρνακος.
Το έργο κρίθηκε προτεραιότητα μετά την ανάληψη της αρμοδιότητας από τον ΕΟΑ, καθώς συνδέεται και με την ασφάλεια των οχημάτων που κινούνται καθημερινά πάνω από τον αγωγό. Ο προϋπολογισμός ανέρχεται σε €2,259,499 πλέον ΦΠΑ, με χρηματοδότηση κατά δύο τρίτα από το κράτος και κατά ένα τρίτο από τον ΕΟΑ μέσω των τελών όμβριων υδάτων. Η διάρκεια των εργασιών υπολογίζεται σε 28 εβδομάδες.
Σε προχωρημένο στάδιο βρίσκεται και η μελέτη για αγωγούς όμβριων στην περιοχή μεταξύ Λακατάμειας και Στροβόλου, κοντά στο γήπεδο του ΑΠΟΕΛ. Στόχος είναι το έργο να αρχίσει στις αρχές του 2027.
Την ίδια ώρα, ο ΕΟΑ ζητά από το κράτος να προχωρήσει άμεσα έργα που παρέμεναν υπό την ευθύνη του κεντρικού κράτους επί δεκαετίες ή να παραχωρήσει τους απαραίτητους πόρους στον Οργανισμό. Στη λίστα βρίσκονται τα αντιπλημμυρικά έργα στο Δάλι, οι λίμνες κατακράτησης της Έγκωμης, για τις οποίες δεν έχουν ακόμη ληφθεί οι τελικές αποφάσεις και δεν έχει γίνει επίσημη χωροθέτηση, η λεωφόρος Ναυαρίνου, έργα σε Κοκκινοτριμιθιά, Παλιομέτοχο και Αγίους Τριμιθιάς, καθώς και η λίμνη κατακράτησης στα Λατσιά.
Ο πρόεδρος του ΕΟΑ Λευκωσίας, Κωνσταντίνος Γιωρκάτζης, δηλώνει ότι δεν πρόκειται να υπάρξει παρελθοντολογία, αναγνωρίζει όμως πως υπήρξαν καθυστερήσεις, ελλείψεις και αστοχίες. Όπως υπογραμμίζει, η κατάσταση δείχνει γιατί ήταν αναγκαία η δημιουργία των ΕΟΑ, ώστε μία αρχή να αναλάβει ενιαία τη διαχείριση των όμβριων υδάτων.
Στόχος είναι να υπάρχουν οι απαραίτητες υποδομές, να λειτουργούν και να συντηρούνται σωστά, ενώ οι υπηρεσίες να μπορούν να κινητοποιούνται άμεσα όταν η κακοκαιρία απειλεί πολίτες και περιουσίες. Τα περίπου 2 εκατομμύρια ευρώ που εισπράττονται ετησίως από τα τέλη όμβριων υδάτων επιτρέπουν παρεμβάσεις σε κρίσιμα προβληματικά σημεία, με την προσδοκία ότι η κατάσταση θα βελτιώνεται σταδιακά.
Ο δήμαρχος Λευκωσίας Χαράλαμπος Προύντζος επισημαίνει ότι το ζήτημα δεν λύνεται με «παυσίπονα». Οι περιοχές δίπλα σε ποτάμια, τα χαμηλά σημεία κατωφερειών και εκεί όπου απουσιάζουν αντιπλημμυρικές πρόνοιες θεωρούνται υψηλού κινδύνου. Αναφέρει το Πλατύ Αγλαντζιάς, οικίες που συνορεύουν με το πρώην ΑΤΙ, την Έγκωμη και τον Άγιο Δομέτιο κοντά στην κοίτη του Κλήμου, όπως στις οδούς Ηλιά Παπακυριακού, Λευκοθέου και Βυζαντίου, καθώς και τα χαμηλά σημεία των λόφων γύρω από την Έγκωμη.
Σύμφωνα με τον ίδιο, η κλιματική αλλαγή κάνει τα φαινόμενα συχνότερα και επιβάλλει επικαιροποίηση των σχεδίων διαχείρισης έκτακτων περιστατικών, καλύτερο συντονισμό και θεσμοθετημένα πρωτόκολλα επικοινωνίας μεταξύ των υπηρεσιών.
Πάνω από 300 δρόμοι στο δημοτικό διαμέρισμα Λευκωσίας και στο δημοτικό διαμέρισμα Αγίου Δομετίου ανακατασκευάστηκαν τα τελευταία 12 χρόνια και απέκτησαν ευρύ δίκτυο οχετών για τα νερά της βροχής. Ωστόσο, η μη εκτέλεση πολεοδομικών έργων που προβλέπονται στα τοπικά σχέδια εδώ και πάνω από τρεις δεκαετίες, όπως στις οδούς Γρηγόρη Αυξεντίου και Ναβαρίνου, εξακολουθεί να δημιουργεί προβλήματα.
Ο Δήμος ζητά επίσης την κατασκευή λιμνών κατακράτησης για τα νερά του ποταμού Κλήμου στην Έγκωμη και αναμένει από την Κυβέρνηση να εντάξει τις λίμνες κατακράτησης της Έγκωμης και τη λεωφόρο Λευκοθέου στον επόμενο τριετή προϋπολογισμό.
Η μάχη για τη Λευκωσία έχει ήδη αρχίσει. Τα έργα προχωρούν, οι μελέτες συνεχίζονται και οι αρμόδιοι γνωρίζουν ότι η επόμενη έντονη κακοκαιρία θα δοκιμάσει ξανά τις αντοχές της πόλης. Οι εξελίξεις θα κριθούν από το πόσο γρήγορα θα μετατραπούν οι προειδοποιήσεις σε πραγματικές παρεμβάσεις.